روشنفکر،باید از «مذهب» آغاز کند:(3)

طرز کار یک «پاپ» را چگونه می توان با طرز کار علی(ع)مقایسه کرد،وقتی که حاکم می شود،فرمان می دهد تمام حقوق ها را به هم بریزند،و از بیت المال به بزرگترین افسر و شخصیّت بزرگ و اجتماعی و نظامی و سیاسی جامعه اش،سه دینار حقوق می دهد،و به غلام و بردهء همین شخص نیز سه دینار.این عمل،که حتّی تصوّرش هم مشکل است،امروز در کدام نظامی وجود دارد؟کدام جامعه و کدام نظام سوسیالیستی امروز،می تواند یک چنین چیزی را بپذیرد؟

ما باید بینش و هدف و گرایشی که این مذهب را می سازد،اعلام کنیم و به روشنفکران بگوئیم که عناصر این مذهب حقیقی،بر اساس جهاد است،بر اساس عدالت است.مذهبش بر پایهء نان است،و آخرتش بر پایهء دنیا،و خدایش عزّت دوست و پیامبرش مسلّح!مسئلهء عدالت،فقط به عنوان یکی از اصول این مذهب نیست،بلکه به عنوان روح حاکم بر همهء آن است و هدف رسالت همهء پیامبران!

«علی(ع)»، صحابی اش میثم را که خرما می فروخت،می بیند که خرما ها را به دو دستهء خوب و بد تقسیم کرده و با دو قیمت مختلف می فروشد.با خشم به او می فرماید:چرا مردم و بندگان خدا را بر اساس طبقات تقسیم بندی می کنی؟بعد با دستش خرما ها را مخلوط می کند و دستور می دهد که همه را با یک قیمت میانگین به همه بفروش.

خوشبختانه،جامعهء ما بر اساس مذهب و بینشی است که ایده آل همهء انسانهای امروز جهان است؛زیرا «سنّت شهادت» دارد – تاریخ ما سنّت شهادت دارد،نه حوادث شهادت – و قدّیسان این مذهب،هیچ یک در غارها و صومعه ها نپوسیده اند،بلکه همه در زندان های ستم و صحنه های مبارزه،به شهادت رسیده اند.

بر این اساس است که روشنفکر واقعی در این جامعه و در این لحظه،برای آزاد کردن مردم و هدایت آنها و ایجاد یک عشق و ایمان و جوشش تازه و روشنائی بخشیدن به ذهن ها و اندیشه ها و آگاه نمودن مردم از عوامل جهل،خرافه،ستم و انحطاط در جوامع اسلامی،باید از «مذهب» آغاز کند.مذهب به معنای این فرهنگ مذهبی خاصّ و این برداشت و تلقّی درست و مستقیم؛نه آن چه که موجود است و در برابرش می بیند؛بلکه درست علیه آن و حتّی برای نفی آن چه که در برابرش می بیند.

روشنفکر باید به ایجاد یک پروتستانیسم اسلامی بپردازد،تا همچنانکه پروتستانیسم مسیحی،اروپای قرون وسطا را منفجر کرد و همهء عوامل انحطاطی را که به نام مذهب،اندیشه و سرنوشت جامعه را متوقّف و منجمد کرده بود،سرکوب نمود،بتواند فورانی از اندیشهء تازه و حرکت تازه به جامعه ببخشد.

ادامه دارد...

روشنفکر،باید از «مذهب» آغاز کند:(2)

به طور خلاصه،جامعهء ما در حال حاضر(اگر بخواهیم با تاریخ غرب مقایسه اش کنیم)،از نظر مرحلهء تاریخی،در آغاز یک رنسانس و در انتهای دورهء قرون وسطا به سر می برد.بنابراین در یک دورهء تحوّل از قرون وسطای فکری و اجتماعی،به یک رنسانس،شبیه به رنسانس «بیکن» و امثال اینها هستیم.

روشنفکر ما باید بفهمد که روح غالب بر فرهنگش،روح اسلامی است؛و اسلام است که تاریخ و حوادث و زیربنای اخلاقی و حسّاسیّت های جامعه اش را ساخته است.و اگر به این واقعیّت پی نبرد – چنانکه اغلب روشنفکران ما پی نبرده اند – در جوّ مصنوعی و محدود خودش گرفتار می گردد؛و چون خود را،بری از اعتقادات مذهبی می داند و در جوّ اروپای قرن 19 و 20 تنفّس می کند؛در آشنائی و تفاهم اش با مردم دچار اشتباه شده و نمی تواند مورد قبول قرار گیرد.

مسیحیّت و اسلام را با هم سنجیدن،و بعد به یک حکم روشنفکرانه رسیدن،بسیار عمل غلطی است.اگر مورّخ یا فیلسوف بتواند همهء مذاهب را به یک چشم نگاه کند،روشنفکر حقّ ندارد چنین کاری کند؛زیرا که روشنفکر باید مشخّص سازد که در چه دورهء تاریخی و در چه جامعه ای و وابسته به چه مردمی است.این روشنفکر،به وسیلهء مبارزه با مذهب در جامعهء اسلامی،تودهء مردم را از قطب روشنفکری می هراساند و می رماند.و آن مردم برای فرار از دست روشنفکر ضدّ مذهبی،به عوامل ارتجاعی و انحرافی و استعماری،که به ظاهر حامی مذهب اند،پناه می برد. و به این شکل،رابطهء مردم با روشنفکر قطع میشود و روشنفکر تنها می ماند.

روشنفکر باید کاملا متوجّه  باشد که دارای یک فرهنگ اختصاصی است که نه مثل هند،روحانی است؛نه مثل چین،عرفانی است؛نه مثل یونان،فلسفی است؛ و نه مثل اروپا،نظامی و صنعتی است.بلکه یک فرهنگ آمیخته با ایمان و ایده آل و معنویّت و سرشار از عوامل زندگی ساز و قدرت بخش است.که روح حاکم بر آن،برابری و عدالت است؛یعنی همان چیزی که جامعهء اسلامی و جامعه های عقب مانده و سنّتی شرق و دنیای سوّم،به شدّت به آن نیاز دارند.

بنابراین،روشنفکر به جای اینکه مترجم آثار فرهنگ بیگانه ای باشد که هرگز به کار تودهء مردم نمی خوردفباید با استخراج و کشف این روح نیرومند و حیات بخش – که در فرهنگ زندهء موجود و در متن جامعه و احساس تودهء مردم وجود دارد و داغ است و حرکت دارد – بپردازد.

اسلام،بر خلاف مذاهب دیگر،که توجیه کنندهء فقر زندگی اجتماعی هستند،بزرگترین آموزش یافتهء مکتب اش «ابوذر» است،که می گوید:«وقتی فقر وارد خانه ای می شود،دین از در دیگری خارج می شود»!و یا پیامبرش که بنیان گذار مکتبی است که ما به آن معتقدیم،می فرماید:« مَن لا مَعاشَ لَهُ لا معادَ لَهُ»:کسی که زندگی مادّی ندارد،زندگی معنوی هم نخواهد داشت! درست بر خلاف برداشتی که اکنون از این مذهب می کنند و می کویند:«کسی که به فقر و بدبختی دچار است،قلبش صاف تر است و شکسته تر؛و بیش تر می تواند زمینهء طلوع الهامات غیبی باشد»!

شکم خالی هیچ چیز ندارد.جامعه ای که دچار کمبود اقتصادی و مادّی است،مسلّماً کمبود معنوی خواهد داشت.آنچه را که به نام اخلاق و مذهب می نامند،در جامعه های فقیر،یک سنّت موهوم انحرافی است؛معنویّت نیست.

ادامه دارد...

روشنفکر،باید از «مذهب» آغاز کند:(1)

«روشنفکر»، [البتّه به معنای واقعی آن]در یک کلمه، کسی است که نسبت به «وضع انسانی» خودش،در زمان و مکان تاریخی و اجتماعی که در آن زندگی می کند،خودآگاهی دارد؛و این «خودآگاهی»،جبراً و ضرورتاً به او احساس یک مسئولیّت بخشیده است.[فرق بین آگاهی و خودآگاهی این است که آگاهی،یعنی به دست آوردن علم،تکنیک،صنعت،فلسفه و ...؛امّا خودآگاهی،بالاتر از آگاهی است و آن،یعنی چیزی که مرا به خویش بنمایاند و جایگاه مرا در آفرینش و نیز جامعه ام مشخّص کند؛چیزی که مرا استخراج کند؛چیزی که مرا به خودم معرّفی کند؛چیزی که متوجّه ام کند که من چه قدر «ارزش» دارم.هر کس به میزان ایمانی که به خویش دارد،«ارزش» دارد.]

مسئولیّت روشنفکر در زمان خودش،عبارت است از پیامبری کردن جامعه اش؛در حالی که پیامبر نیست؛و انتقال پیام به تودهء مذردم،و ندا در دادن،ندای آگاهی و رهائی و نجات دادن در گوش های منجمد و بستهء تودهء مردم؛و نشان دادن «جهت» و رهبری حرکت در جامعهء متوقّف،و برافروختن آتش یک ایمان تازه در جامعهء منجمدش.هدف روشنفکران،ایجاد آگاهی در مردم و بخشیدن ایمان جوشان و مشترکی به آنها و تعیین ایده آل در زندگی انسان عصر خودشان است.

بزرگترین مسئولیّت روشنفکر در جامعه،این است که علّت اساسی و حقیقی انحطاط جامعه را پیدا کند؛و عامل واقعی توقّف و عقب ماندگی و فاجعه را برای انسان و نژاد و محیطش  کشف نماید.

آنگاه جامعهء خواب آلود و ناآگاهش را به عامل اساسی سرنوشت و تقدیر شوم تاریخی و اجتماعی شان بیاگاهاند و راه حلّ و هدف و مسیر درستی را که جامعه باید برای حرکت و ترک این وضع پیش بگیرد،به او بنمایاند.و بر اساس امکانات،نیازها،دردها و همچنین سرمایه هائی که جامعه اش دارد، راه حلّ هائی را که برای ملّت موجود است،به دست آورد؛و بر مبنای یک طرح و مکتبی که بر استخدام درست سرمایه ها و شناخت دقیق دردها مبتنی است،به پیدا کردن «ارتباطات حقیقی» و «علّت و معلولی» و علمی میان انحطاط و ناهنجاری ها و بیماری ها و عوامل و پدیده هائی که در داخل و خارج وجود دارد،بپردازد؛و مسئولیّتی را که خود احساس می کند،از گروه محدود روشنفکران،به متن عامّ جامعهء خودش منتقل نماید؛و «تضادّهای اجتماعی را،که در بطن جامعه اش هست،وارد خودآگاهی و احساس مردم کند».

امروز این سؤال، به طور کلّی غلط است که: «از کجا آغاز کنیم؟» بلکه باید گفت:« در این جا از کجا آغاز کنیم؟».

من از مرحوم جلال آل احمد پرسیدم که:«فکر نمی کنید قبل از اینکه دست به هر کاری بزنیم و چیزی بگوئیم،به عنوان روشنفکر؛بزگترین و فوری ترین مسئولیّت ما این است که ببینیم ما مسلمانان و جامعه های اسلامی،در کجای تاریخ قرار داریم؟»آیا واقعا در قرن بیستم اروپائی زندگی می کنیم،تا راه حلّ های آن ها را به عنوان راه حلّ های خودمان ارائه دهیم،و مترجم نویسندگان و مکتب داران و ایدئولوگ های  اروپائی بشویم؟

آیا در دورهء صنعتی به سر می بریم و دردهای صنعتی به جان مان ریخته؟آیا به دورهء بورژوازی بزرگ رسیده ایم؟آیا از دورهء حکومت مذهب بر تودهء مردم فاصله گرفته ایم؟آیا فرهنگ جامعهء ما،فرهنگ صنعتی و راسیونال است؟فرهنگ دکارتی است؟ در قرون وسطائیم؟در عصر رفرم های مذهبی هستیم؟در دورهء رنسانس یا انقلاب کبیر فرانسه»؟

«پس اوّل باید تعیین کنیم که در چه مرحلهء تاریخی هستیم،تا راه حلّ روشنفکر و تکلیف مردم روشن شود».

ادامه دارد...

عشق و تعصّب به میهن و مردم:(2)

ای نسل اسیر وطنم!

تو میدانی که من هرگز به خود نیندیشیده ام؛تو میدانی و همه میدانند که من حیاتم،هوایم،همهء خواستن هایم به خاطر تو و سرنوشت تو و آزادی تو بوده است.تو میدانی و همه میدانند که هرگز به خاطر سود خود،گامی برنداشته ام؛از ترس خلافت،تشیّع ام را از یاد نبرده ام.تو میدانی و همه می دانند که نه ترسویم و نه سودجو!تو می دانی و همه می دانند که من سراپایم مملوّ از عشق به تو و آزادی تو و سلامت تو بوده است،و هست و خواهد بود.

تو می دانی و همه می دانند که دلم غرق دوست داشتن تو و ایمان داشتن به تو است.

تو می دانی و همه می دانند که من خود را فدای تو کردم،و فدای تو می کنم؛که ایمانم توئی و عشقم توئی و امیدم توئی و معنی حیاتم توئی؛و جز تو زندگی برایم رنگ و بوئی ندارد،طعمی ندارد.تو می دانی و همه می دانند که زندگی از تحمیل لبخندی بر لبان من،از آوردن برق امیدی در نگاه من،از برانگیختن موج شعفی در دل من عاجز است.تو میدانی و همه می دانند که شکنجه دیدن به خاطر تو،زندان کشیدن برای تو و رنج بردن به پای تو،تنها لذّت بزرگ من است.از شادی تو است که من در دل می خندم.از امید رهائی تو است که برق امید در چشمان خسته ام می درخشد.و از خوشبختی تو است که هوای پاک سعادت را در ریه هایم احساس می کنم.

نمی توانم خوب حرف بزنم.نیروی شگفتی را که در زیر این کلمات ساده و جمله های ضعیف و افتاده پنهان کرده ام،دریاب!دریاب!

من تو را دوست دارم.همهء زندگی ام و همهء روزها و همهء شب های زندگی ام،هر لحظه از زندگی ام بر این دوستی شهادت می دهند؛شاهد بوده اند و شاهد هستند.آزادی تو،مذهب من است؛خوش بختی تو،عشق من است؛آیندهء تو،تنها آرزوی من است.

و اکنون تو،ای نسل جوانی که از عمق تاریک و پلید این روزگار،که من بدان امیدی نداشتم،پدیدار گشتی،و در برابرم ایستاده ای،و چشم در چشم من دوخته ای؛چشم هایت را ببند.نگاهم مکن!من طاقت دیدن آن ها را ندارم.

چه بگویم؟ گریستن،تنها کار یک ناتوان است؛من سخت ناتوانم!

پایان

عشق و تعصّب به میهن و مردم:(1)

عشق به آزادی و تعصّبی که به میهنم و مردمم دارم،چنان است که با کمترین موج تازه ای که بر چهرهء این امّت،که معشوق من است،می نشیند،زندگی خودم،مسئولیّت های خانوادگی ام،زن و فرزند و پدر و مادر و قوم و خویش و کار و گرفتاری و تکالیف شخصی ام،و حتّی خورد و خوابم را فراموش می کنم.هنوز هم چون آن جوان مجرّد آزاد و پرشور،همواره آماده ام که برای آزادی،برای نجات ملّتم،برای خوشبختی این نسل،اگر بخواهد،هر چه دارم با قبول منّت و شرمندگی از عجز و تهی دستی ام ایثار کنم.شرمندگی!زیرا یک معلّم جز مغزش که کار می کند،و جز دلش که می زند،چه دارد؟و این دو در راه نجات و برای آزادی انسان،به چند می ارزد؟

می دانم به هیچ...امّا اگر ارجی داشته باشد،نه در خود آن است،در معنی آن،دلالت آن است.در این است که این،نشانهء اندازهء صداقت و ایمان و وفای یک مؤمن عاشق صادق است.نشان می دهد،این اندک نشان دهندهء بسیار است،بسیار!چندان که در عالم نمی گنجد!در عالم؟چه می گویم؟در خیال هم نیز؛تصوّر کوزهء کوچکی است که تحمّل دریا را ندارد،یک نفر میلیاردر اگر صد هزار تومان ببخشد،برای فرزندش خرج کند،کار مهمّی نکرده است.امّا یک بلیط فروش دوره گرد،اگر بلیطی داد و پولش را نگرفت و رفت،از او بخشنده تر است؛از او پاکباز تر است؛درست مثل نویسنده ای است که قلمش را فدا کند.

من ایده آلیست نیستم،از واقعیّت غافل نمی مانم.چگونه مرا که همیشه برای آزادی و مردم مبارزه کرده ام؛مرا که نه زندان های فلسفی و رنج هائی از نوع رنج های «صادق هدایت*» ،بلکه «قزل قلعه**» کشیده ام؛و با ترس ها و محرومیّت ها و رنج های عینی واقعی مردم سر و کار داشته ام،خیال پرست می پندارند؟

*صادق هدایت:نام نویسنده ای است که به دلیل یأس و ناامیدی،خودکشی کرد.

**قزل قلعه:نام زندان معروفی است در تهران،در زمان حکومت پهلوی که محلّ بازجوئی و شکنجهء مخالفین سیاسی بود.

ادامه دارد...